Çöven Otu Kreması: Otantik Mersin Kerebiç Köpüğü

1 yemek kaşığı (25-30 gram) çöven otu kökü 4 su bardağı soğuk suda bir gece ıslatılır, aynı suyla 2 saat en kısık ateşte kaynatılır, süzgeç ve tülbentten iki kez süzülür, en az 4 saat buzdolabında soğutulur; soğuyan çöven suyu çelik ya da cam kapta mikserle 10-15 dakika tıraş köpüğü kıvamına gelene kadar çırpılır ve ayrı tencerede 1 su bardağı şeker, 1 su bardağı su ve 1/4 çay kaşığı limon tuzuyla hazırlanmış oda sıcaklığındaki şerbet, mikser dönerken ince iplik halinde akıtılır. Şerbet bittiğinde köpük parlak ve sıkı kıvama gelene kadar birkaç dakika daha çırpılır. Adımların tamamı ölçüleriyle bu sayfadadır.

İki malzemeden: çöven otu kökünün suyu ve şeker şerbeti. 1 yemek kaşığı (25-30 gram) çöven kökü 4 su bardağı soğuk suda bir gece ıslatılır, aynı suyla 2 saat kısık ateşte kaynatılır, süzülür ve soğutulur; bu su çırpıldığında kökteki saponin sayesinde köpürür. Ayrı tencerede 1 su bardağı şeker, 1 su bardağı su ve 1/4 çay kaşığı limon tuzuyla yapılan şerbet, çırpılan köpüğe ince iplik halinde akıtılır. Yumurta akı, jelatin, süt ya da krem şanti girmez; kerebiç köpüğü bu yüzden vegan ve laktozsuzdur.

Çöven otu köpüğü ile çöven otu kreması aynı şeydir, sadece iki farklı isimdir; her ikisi de çöven kökü suyunun çırpılıp şeker şerbetiyle sabitlenmesiyle yapılır. Mersin ve Tarsus'ta kerebiç tatlısının üzerine konduğu için "kerebiç köpüğü", bitkinin adıyla anıldığında "çöven otu köpüğü", kıvamı vurgulandığında "çöven otu kreması" denir. Bu sayfadaki tek tarif üçünü de karşılar.

Kerebiç köpüğü, çöven otu kökünden çıkarılan suyun çırpılıp şeker şerbetiyle sabitlenmesiyle elde edilen bembeyaz, yağsız ve yumurtasız bir tatlı kremasıdır. İçinde yalnızca çöven otu kökü suyu, toz şeker, su ve limon tuzu vardır; isteğe göre son aşamada vanilya, gül suyu ya da portakal çiçeği suyu eklenir. Coğrafi İşaret Tescilli Mersin Kerebiç tatlısının imza bileşenidir.

Yıkanmış çöven kökleri 4 su bardağı soğuk suda 8-12 saat ıslatılır, ıslatma suyu atılmadan tencereye alınır ve yarı kapalı kapakla 2 saat en kısık ateşte kaynatılır; başlangıç miktarının yaklaşık yarısı (600 ml) kaldığında süzgeç ve tülbentten süzülür. Bu su tek başına içilmek için değil, çırpılıp köpük yapmak içindir: içindeki saponin, yumurta akının işini görüp havayı hapseder. Çırpılmamış çöven suyu buzdolabında 1 ay, buz kalıbında dondurulmuş hâlde aylarca dayanır.

Çöven otundan; botanik adı Saponaria officinalis, halk arasındaki adı sabun otudur. Kullanılan kısım yaprağı ya da çiçeği değil, kurutulmuş köküdür. Kökteki saponin adlı doğal madde suyla çırpıldığında köpürdüğü için tatlıya yumurta akı katmadan bulut kıvamı verir. Aktarlarda çöven otu kökü ya da çöven kökü adıyla satılır.

Görüntü benzer olur, tat olmaz. Krem şanti süt yağı içerdiği için ağır ve tatlıdır; çöven köpüğü ise yağsız, hava dolu ve hafif acımsıdır. Yumurta akıyla yapılan İtalyan beze de dokusuyla yaklaşır ama kerebiçin imzası olan meyan kökü benzeri aromayı vermez, ayrıca tatlı vegan olmaktan çıkar.

Bu acımsılık kusur değil, çöven kökündeki saponinden gelen doğal aromadır ve meyan kökünü andırır; kerebiç tadının imza karakteri budur. Ölçüden fazla kök kullanmak ya da 2 saati aşan kaynatma bu acılığı belirgin hale getirir, bu yüzden 1 yemek kaşığı kök ve 2 saat ölçüsünde kalın.

Yaklaşık 600 ml köpük çıkar; bu da 6 kerebiç tabağına, 6-8 kişilik bir servise yeter. Kalabalık sofralar için ölçüyü katlarken çöven kökü, su ve şerbeti aynı oranda artırın; çırpma süresi de bir miktar uzar.

Bu tarifte 6 porsiyona bölündüğünde bir servis yaklaşık 130 kcal ve 33 gram karbonhidrat içerir. Kalorinin tamamına yakını şerbetteki toz şekerden gelir; çöven suyunun kendisi pratikte kalorisizdir ve tarifte yağ ya da süt ürünü bulunmaz. Şeker miktarını azaltırsanız kalori doğru orantılı olarak düşer, ancak şerbet köpüğün kararlılığını da sağladığı için ölçüyü yarıya indirmek dokuyu zayıflatır.

Çöven otu kökleri aktarlarda ve şifalı bitki satan yerlerden temin edilebilir; Gaziantep, Maraş, Mersin, Tarsus, Kilis ve Hatay aktarlarında bulmak özellikle kolaydır. Bitki Anadolu'nun geniş bir bölümünde ve Akdeniz havzasında doğal olarak yetişir. Alırken kuru, açık renkli ve küflenmemiş kökleri seçin; kararmış ya da rutubet kokan kök hem az köpürür hem tada olumsuz yansır.

Karışımı mikserle çırpmadan önce tamamen soğuttuğunuzdan emin olun. Sıcak veya ılık karışım istediğiniz gibi kabarmaz. Ayrıca köklerin posasını iyice ezerek özünü suya geçirdiğinizden emin olun. Çırpma kabının plastik değil cam ya da çelik olması da köpürmeyi doğrudan etkiler.

Bu tarif pudra şekeriyle değil, ayrı tencerede kaynatılan şerbetle çalışır: 1 su bardağı toz şeker, 1 su bardağı su ve 1/4 çay kaşığı limon tuzu. Pudra şekeri nişasta içerdiği için köpüğü ağırlaştırır ve o parlak görüntüyü matlaştırır. Şerbeti köpüğe ılık ve ince iplik halinde akıtmak, kıvamı belirleyen asıl detaydır.

Çırpılmış köpük buzdolabında ağzı kapalı kapta 1-2 gün tazeliğini korur; meringue gibi zamanla söner, sönerse mikserle 5 dakika tekrar çırpıp canlandırabilirsiniz. Henüz çırpmadığınız çöven suyunu ise cam kavanozda buzdolabında 1 ay saklayabilir, buz kalıbında dondurup çok daha uzun süre kullanabilirsiniz. Çırpılmış köpüğü dondurmayın; hava kabarcıkları çöker ve yapı geri gelmez.

Çırpılmış köpük buzluğa girmez; donarken hava kabarcıkları çöker, çözüldüğünde elinizde köpük değil şekerli su kalır. Buna karşılık henüz çırpmadığınız çöven suyu dondurmaya çok uygundur. Buz kalıbı gözlerine paylaştırıp dondurun, ihtiyaç olduğunda birkaç kalıbı buzdolabında çözüp taze şerbetle çırpın. Pastanelerin sezon boyu hazırda çöven suyu bulundurma yöntemi tam olarak budur.

Hayır, tahinli kurabiyeler, sade bisküviler, geleneksel helvalar ile de servis edilebilir. Ayrıca farklı tatlı tariflerinde de kullanabilirsiniz.

Ev yapımı belirgin şekilde hesaplıdır, çünkü tarifin pahalı tek kalemi olan çöven kökünden bir seferde yalnızca 1 yemek kaşığı kullanılıyor; aktardan alınan küçük bir paket uzun süre yetiyor. Geri kalan malzeme şeker ve sudan ibaret. Pastaneden alınan hazır köpüğün maliyeti ise büyük ölçüde işçilik ve saklama koşullarından geliyor, çünkü köpük çırpıldıktan sonra raf ömrü çok kısa. Fiyatlar şehre ve sezona göre değiştiği için burada rakam vermiyoruz.

Çöven otu geleneksel olarak iyi bir balgam söktürücü olarak bilinir ve öksürük, bronşit gibi durumlarda rahatlama sağlayabilir. Az miktarda ve düzenli kullanıldığında sindirim sisteminin düzenlenmesine yardımcı olabilir.

Saponin yüksek miktarda alındığında sindirim sistemini tahriş edebildiği için çöven otu ölçüsünde kullanılmalı, kök miktarı keyfi olarak artırılmamalıdır. Hamilelik ve emzirme dönemlerinde tüketimi önerilmez. Diyabet hastaları tarifin şeker yükü nedeniyle, kan sulandırıcı ilaç kullananlar ise bitkisel etkileşim ihtimali nedeniyle doktorlarına danışmalıdır. Tatlının kendisi glutensiz, laktozsuz ve yumurtasız olduğu için bu üç alerjen açısından sorun çıkarmaz.

Adı Latince sabun anlamındaki "sapo" kökünden gelir; Anadolu'da yüzyıllarca ipek ve yün gibi hassas kumaşları nazikçe temizlemek ve ağartmak için kullanılmıştır. Bugün de doğal sabun ve temizlik ürünlerinde saponin kaynağı olarak yer alır. Mutfak tarafında ise kerebiç köpüğünün yanı sıra Suriye'nin halawat el-jibn tatlısı ve Lübnan'ın nateef kreması aynı köpürme prensibiyle yapılır; içecek sunumlarında ise yumurta akına vegan alternatif olarak köpük vermek için kullanıldığı görülür.